» هنر زیلو بافی: میراث ارزشمند صنایع دستی

زیلو بافی هنر دست و بافت

هنر بازتاب دهنده یک سنت فرهنگی 5000 ساله با پیشرفت چشمگیر در طول تاریخ است. هنرمندان متعددی اقلام زیبایی تولید کرده اند که در سراسر جهان شناخته شده است. هنرمندان در زمینه هایی مانند موسیقی، اجرا، معماری، نقاشی، فرش، بافندگی، منبت کاری، قلم زنی، منبت کاری، سفالگری، کاشی کاری و حتی نویسندگی و خوشنویسی و غیره استاد هستند.

صنایع دستی به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی صنایع دستی، پیشینه‌ای درخشان و غنی دارد. بی شک استعداد و قدرت خلاق و علاقه آنها به هنر و خلق آثار هنری یکی از عوامل ماندگاری صنایع دستی بوده است. کارشناسان معتقدند ایرانیان با شناخت زیبایی می توانند آثار هنری خلق کنند. چرا که هنرمندان بر این باورند که کار هنرمند فقط یک اثر فیزیکی نیست، بلکه مانند یک شاعر احساسات و افکار خود را در آثارش منعکس می کند.

زیلو یکی از صنایع دستی اصیل است که علیرغم سادگی از تکنولوژی بافت خاصی برخوردار است. این هنر- صنعت قرن هاست به ویژه در مناطق کویری آن رواج داشته است. طبیعت پنبه ای زیلو و ظاهر ساده و بی تکلف آن، زیلو را به فرشی ایده آل برای مناطق کویری، مساجد و اماکن مذهبی تبدیل کرده است.

مطلب مرتبط طرز تهیه نوشیدنی خنک توت‌فرنگی و لیمو

نقوش به کار رفته در زیلو برگرفته از ذهن خلاق بافندگان است که از ترکیب اشکال هندسی به وجود آمده است. از مهم‌ترین طرح‌های زیلو می‌توان به نقوش بافتوک، گچ کینه، ولنگ، گره، بند رومی (بند رومی)، زنجیروک (زنجیری)، پورته توره و هشت پر (هشت پر) اشاره کرد.

در صنایع دستی مختلف همواره شاهد انواع بافت ها با کیفیت های متفاوت هستیم. فن بافندگی و بهره برداری از آن علاوه بر کارایی بی حد و حصر، زیبایی خاصی به بافندگی صنایع دستی ایران نیز می بخشد. صنایع دستی شهرهای مختلف ایران نیز در بسیاری از کشورهای خارجی شناخته شده است و به برخی کشورها نیز صادر می شود. در این میان فرش به عنوان یکی از مهمترین صنایع دستی ایران بیشترین تقاضا را در داخل و خارج از کشور دارد. به غیر از فرش، انواع صنایع دستی در نقاط مختلف کشور تولید می شود.

زیلو یک کفپوش بادوام بسیار مناسب برای مناطق کویری است. یکی از قدیمی ترین صنایع دستی شهر یزد است که قدمت آن به قرن ها قبل از اسلام می رسد. ناصرخسرو شاعر نامدار ایرانی در سفرنامه خود از وجود حدود 500 کارگاه زیلوسازی تنها در شهر تون در شرق ایران یاد می کند. در حدود العلم (نخستین کتاب فارسی جغرافیا) زیلو فارسی به عنوان یکی از مهم ترین کفپوش های مساجد ایران چهار قرن پس از ظهور اسلام ثبت شده است.

این فرش که از نخ‌های پنبه‌ای ساخته شده است، اگرچه از نظر ظاهری بسیار ساده است، اما از تکنیک‌های پیچیده‌ای بهره می‌برد که نشان‌دهنده فرهنگ و اندیشه غنی مردمان سازنده آن است. این فرش از نظر بافت و نقوشی که در تزئین آن به کار رفته است شبیه حصیرهای حصیری است. کلمه Xylography به معنای حکاکی روی چوب در زبان انگلیسی ریشه در کلمه زیلو دارد.

زیلو بر اساس عملکرد، اندازه و رنگ آن دسته بندی می شود. این فرش معمولا در سایزهای مختلف ۲*۳ و ۳*۴ بافته می شود. البته انواع بافته شده در سایزهای بزرگتر 5*6 یا حتی 10 نیز موجود است اما بسیار کم.

زیلوها به خصوص در اندازه های بزرگتر بیشتر در مساجد و اندازه های کوچکتر در منازل استفاده می شد. زیلوهای ایرانی برای مساجد و زیارتگاه‌ها معمولاً به رنگ‌های سفید و آبی بافته می‌شد تا با کاشی کاری در اماکن متبرکه هماهنگی خوبی داشته باشد. آنهایی که به رنگ آبی و قرمز بافته می شدند جوهری زیلو نام داشتند و کیفیت پایین تری داشتند. مرغوب ترین زیلو نفتال نام داشت که به رنگ سبز و نارنجی بافته می شد و بیشتر در داخل خانه ها استفاده می شد.

این انتخاب رنگ با فرش‌های ایرانی که معمولاً در رنگ‌های قرمز تیره بافته می‌شد، هماهنگی داشت. با وجود اینکه همیشه از دو رنگ اصلی برای ساخت زیلو استفاده شده است، اما محصول نهایی همیشه زیبا و جذاب است.

گاه نقوش و نقوش مختلفی از جمله آیات قرآن یا اشکال هندسی نیز به آن اضافه می شد و اینها بر زیبایی زیلو می افزود. برای حفظ تنوع طرح‌ها برای بافت زیلو، دستگاه نقشه‌برداری چنددری با دستگاه‌های پیشرفته‌تر طراحی زیلو جایگزین شد. با گذشت زمان بافندگان زیلو طرح های ساده و برجسته تری مانند مثلثی، نقشه گره، گچکنه، پیله، پته توره و زنجلو را ترجیح می دادند.

تاریخچه مختصری از زیلو

زیلو در لغت نامه فارسی دهخدا به «پالاس یا گلیم که شطرنجی» نیز گفته می شود، تعریف شده است. پالاس به این صورت تعریف شده است: "شبیه به پشمینه است، اما به عنوان پوششی شبیه به هاجیمه، شبیه بوم بافته شده از پوست درخت خاص استفاده می شود." زیلو یکی از قدیمی ترین صنایع دستی است که در شهر میبد در 50 کیلومتری یزد ساخته شده است. شاید ساخت زیلو در میان اعراب نیز پیش از ظهور اسلام رواج داشته باشد. از دیگر شهرهایی که زیلوسازی در آنها رواج دارد جهرم، سیستان، کاشان، اصفهان و مشهد هستند. محلی به نام بشنیغان در شهرستان میبد می گویند که خاستگاه واقعی زیلو بوده است.

این کفپوش دست ساز زیبا مخصوص مناطق نزدیک به کویر است. نقوش بافته شده بر روی زیلو الهام گرفته از فرهنگ و اعتقادات مذهبی مردم و همچنین متاثر از نوع معماری و طبیعتی است که اطراف آن را احاطه کرده است.

نوشتن درباره تاریخچه ساخت زیلو و چگونگی توسعه آن کار ساده ای نیست. برخی از محققان پیدایش زیلو را به قرن هشتم پس از اسلام، در زمان سلسله مظفریان، و شهر میبد و برخی آن را جوان‌تر از آن می‌دانند.

ناصرخسرو در سفرنامه خود در وصف شهر تون (فردوس کنونی) می نویسد: «پیشنهاد می شود در این شهر چهارصد کارگاه زیلو بافی وجود داشته باشد...» به احتمال زیاد این سفرنامه قدیمی ترین سندی است که کلمه زیلو را ثبت کرده است. شاید به دلیل وجود جاده تجاری مستقل بین میبد و خراسان، هنر زیلوسازی از این طریق به خراسان نیز منتقل شده باشد.

یکی از قدیمی ترین و گرانبهاترین زیلوهای شهر میبد به 12 قرن پس از اسلام برمی گردد که نقشی که بر روی آن بافته شده تصویر 24 سجاده است. رنگ های به کار رفته در این زیلو هماهنگی زیبایی با یکدیگر دارند.

زیلو هم از نظر نقش و هم از نظر روش بافت شباهت زیادی به فرش حصیری دارد و شکل توسعه یافته تر فرش حصیری است. علت پوشاندن طبقات در اکثر مساجد و امامزاده ها با زیلو به دلیل سادگی و صفایی است که نمایانگر آن است که مخصوص خانه خداست. همچنین زیلو آبی رنگ صلح و آرامش را به ارمغان می آورد.

زیلو زیراندازی ساده، بی تکلف، بادوام، خنک و بهداشتی از نخ پنبه است و یکی از زیباترین صنایع دستی ایرانی است. با وجود پیشینه درخشان، متأسفانه جایگاه اصلی خود را از دست داده و امروزه استادان زیادی در این هنر وجود ندارند. تاریخچه زیلو بین 500 تا 700 سال تخمین زده می شود و منشأ آن قطعا مناطق کویری ایران به ویژه شهرستان میبد در استان یزد است.

زیلو از نظر بافت و مدل شباهت زیادی به ویکر دارد و مانند ویکر در مساجد، مصلی و اماکن متبرکه قابل استفاده است. کارشناسان حدس می زنند که Zillow تکامل یافته روش بافندگی ویکر است یا اینکه بافندگان آن از روش بافت ویکر استفاده می کردند. با این حال، زیلو یکی از قدیمی‌ترین دست‌بافت‌هایی است که به دلیل قدمت آن قبل از ظهور اسلام شناخته شده است. اما در مورد اینکه این نوع بافت از کجا پیدا شده است نظرات مختلفی وجود دارد. زیلو بافی قرن ها قبل از اسلام رایج بوده است، زیرا شواهد موجود نشان می دهد که در قرون اولیه اسلامی، زیلو فرشی معروف بوده و بافت آن در بیشتر نواحی پهناور ایران رایج بوده است. به خصوص که زیلو در اماکن مذهبی بسیار مورد استفاده قرار می گرفت و از طرفی می توان گفت که نام آن با بناهای مذهبی همراه بوده است. با وجود استفاده گسترده از این هنر دستی در قرن ها و دهه های گذشته، متأسفانه رواج منبت های مصنوعی در دهه های اخیر، زیلو و هنر زیلو بافی را در آستانه انقراض قرار داده و حیات آن را به شهر تاریخی میبد و چند استادکار محدود کرده است.

خوشبختانه این هنر و صنعت و میبد به عنوان مرکز زیلو در میبد با فعالیت هایی که در اوایل قرن بیست و یکم انجام می شود دوباره احیا شد و به عنوان شهر جهانی زیلو معرفی شد. این صنعت در دهه های اخیر رکودی نفس گیر را تجربه کرده و در رقابت با بی تأخیرهای مدرن با کمتر از 10 استاد و عمری محدود به میبد دوران سختی را پشت سر گذاشته است. با رونق دوباره این هنر اصیل، اکنون شهرستان میبد واقع در استان یزد مهمترین تولیدکننده این زیرانداز است. این بافت زیبا مختص مناطق کویری است. این فرش مطابق با شیوه زندگی مردم منطقه است و بخشی از باورهای مذهبی، تاریخ، معماری، طبیعت و گویش مردم این مناطق نیز بر روی تار و پود آن نقش بسته است. قدیمی ترین و در عین حال نفیس ترین زیورآلات زیلوهای میبد به اوایل قرن هجدهم باز می گردد که با بیست و چهار قالی مقدس بر روی آن طراحی شده است. در کل رنگ های آن با کمی تفاوت یکسان و چشم نواز است. در حاشیه آن نام واقف و تاریخ (1706) حک شده است.

مطلب مرتبط طرز تهیه چیزکیک با انواع توت

ماده اولیه زیلو پنبه و نخ می باشد که در سال های گذشته توسط دستگاه های ریسندگی دستی در منطقه کشت و ریسندگی می شد. نخ را «نخ رسمی» می‌گفتند و زیلوی که با آن بافته می‌شد، لطافت کمتری داشت، اما استحکام بیشتری داشت. پس از تأسیس چندین کارخانه بافندگی در شهر یزد، استفاده از نخ های تولیدی رواج یافت. در گویش محلی تار و پود را تن و پوکار می گویند. تون نیازی به رنگ آمیزی ندارد، اما برای استحکام بیشتر باید جلا داده شود. زیلو بافی حداقل به ۲ نفر نیاز دارد که یکی معلم و دیگری شاگرد یا پنجه زن باشد. کار استاد کنترل نقش و بافتن پود است. با ظهور فناوری جدید در صحنه جهانی، Zillow رونق خود را از دست داده است. در حالی که این زیرانداز کاملاً از نخ خالص ساخته شده است، افراد مبتلا به حساسیت های پوستی می توانند از آن برای دوری از فرش های پشمی که باعث بیماری های تنفسی می شوند استفاده کنند بدون اینکه سلامتی آنها را به خطر بیندازند.

زیلو به عنوان فرش سلامت معرفی شده است. این دستبافت سنتی تنها دستبافتی است که تماماً از گیاهان ساخته شده است. مهمترین ویژگی زیلو ارگانیک بودن آن است. گیاه پنبه نرم یکی از مواد اولیه زیلو است که تمام خواص پنبه را در این دستبافت در بر می گیرد و در کنار گیاهان دیگری مانند ماددر معمولی، وود و رسدا رنگ های متنوعی به خود می گیرد و زیلو را نمایان می کند. زیلو الکتریسیته ساکن تولید نمی کند و به جرأت می توان گفت که الکتریسیته ساکن در زیلو صفر است. همانطور که می دانیم بار الکتریکی به صورت الکتریسیته ساکن در بدن ذخیره می شود و به بدن آسیب می رساند. الکتریسیته ساکن بیشتر در الیاف پلاستیکی تولید می شود اما زیلو به دلیل طبیعت طبیعی و نخی بودن الکتریسیته ساکن تولید نمی کند بنابراین برای بدن مضر نیست و پزشکان بسیار توصیه می کنند. به دلیل نداشتن پرز باعث ایجاد ذرات معلق در هوا نمی شود بنابراین به دستگاه تنفسی بدن آسیب نمی رساند و پزشکان مصرف آن را برای کودکان و بیماران تنفسی توصیه می کنند. زیلو به دلیل مواد سلولزی موجود در آن و ماهیت ارگانیکی که دارد در بدن انسان حساسیت پوستی ایجاد نمی کند و هیچ گونه عوارض پوستی ایجاد نمی کند.

زیلو بافی می تواند ورزش سختی باشد. بافنده در حین بافتن مدام از روی زیلو رفت و آمد می کند و مدام با کالی و کمونه بازی می کند که ورزش سختی محسوب می شود، از این رو بافندگان بدنی سالم دارند. یکی دیگر از فواید زیلو این است که به طبیعت برمی گردد و پس از کهنه و غیر قابل استفاده شدن در گودالی در کنار گیاهان حفر می شود تا به عنوان کود برای گیاهان دیگر استفاده شود.

ریشه زیلوبافی به دوران باستان باز می گردد. شرایط آب و هوایی گرم و خشک برخی از مناطق به ویژه مناطق کویری باعث شد تا مردم به تولید حصیرهای خنک و مقاوم روی بیاورند. زیلوها معمولاً از پشم یا پنبه بافته می شوند و طرح های هندسی ساده ای دارند. استفاده از رنگ های طبیعی گیاهی و معدنی نیز بر زیبایی و اصالت زیلوها افزوده است.

انواع زیلو و کاربردهای آن

زیلوها بر اساس سطح بافت، طرح و کاربرد به انواع مختلفی تقسیم می شوند. زیلوهای یزدی و میبدی از معروف ترین انواع زیلو هستند. کاربردهای زیلو بسیار متنوع است و از زیرسازی و رومیزی گرفته تا عناصر تزئینی در دکوراسیون داخلی را شامل می شود.

مواد اولیه و ابزار مورد استفاده در بافت

مواد: زیلوها معمولاً از پشم یا پنبه بافته می شوند. پشم به دلیل عایق حرارتی و ماندگاری بالا بیشتر برای بافت لباس های زمستانی استفاده می شود. پنبه نیز به دلیل خنکی و لطافت بیشتر برای بافت لباس های تابستانی مناسب است.

ابزار: ابزارهای مورد استفاده در زیلو بافی شامل درزیلو، دوک، قیچی، شانه و رنگ های طبیعی می باشد. در زیلو چوبی یا فلزی است و برای کشیدن تار از آن استفاده می شود. از دوک برای پیچاندن نخ و ایجاد گره زیلو استفاده می شود.

طرح ها و نقش های زیلو

طرح های زیلو معمولا ساده و هندسی هستند و از اشکال هندسی مانند مربع، لوزی و مثلث تشکیل شده اند. این طرح ها اغلب از طبیعت و محیط اطراف بافنده الهام گرفته شده اند.

برخی از رایج ترین طرح های Zillow عبارتند از:

طرح های راه راه: طرح های راه راه یکی از ساده ترین و رایج ترین طرح های زیلو هستند.

طرح های لوزی: طرح های لوزی در مناطق مختلف ایران با تنوع بسیار زیاد دیده می شود.

طرح های گل: طرح های گل با الهام از گل ها و گیاهان منطقه در برخی از زیلوها استفاده می شود.

زیلو بافی در مناطق مختلف

هر منطقه از طرح ها و رنگ های خاص خود در پارچه زیلو استفاده می کند. برخی از معروف ترین زیلوهای ایران عبارتند از:

زیلو یزدی: زیلوهای یزدی به طرح های هندسی ساده و رنگ های روشن معروف هستند.

زیلو میبدی: زیلو میبدی به دلیل طرح های پیچیده تر و رنگ های تیره تر از زیلو یزدی معروف است.

زیلو کرمان: زیلوهای کرمان را به طرح های گلدار و استفاده از رنگ های طبیعی مانند قرمز و آبی تیره می شناسند.